【Bản giáo trình Nhân Dân】Địa lý cấp trung học phổ thông, Tập 1 Bắt buộc chọn lọc

Tổng quan: Khóa học này nhằm khám phá chi tiết các quy luật chuyển động tự quay và quay quanh Mặt Trời của Trái Đất cùng những hệ quả địa lý phát sinh. Trọng tâm bao gồm các đặc điểm hình học của chuyển động Trái Đất (hướng, chu kỳ, tốc độ), sự hình thành góc nghiêng giữa mặt phẳng quỹ đạo Trái Đất và mặt phẳng xích đạo, cùng với hiện tượng dao động của điểm chiếu thẳng góc Mặt Trời; đồng thời phân tích sâu sắc các quy luật về sự luân phiên ngày đêm, tính toán múi giờ, lực Coriolis, cũng như sự thay đổi theo mùa và vĩ độ của độ dài ngày đêm và độ cao Mặt Trời vào buổi trưa.

Kết quả học tập:

• Có thể mô tả chính xác hướng, chu kỳ và đặc điểm tốc độ của chuyển động tự quay và quay quanh Mặt Trời của Trái Đất, đồng thời giải thích nội hàm của góc nghiêng giữa mặt phẳng quỹ đạo Trái Đất và mặt phẳng xích đạo.
• Có thể vẽ sơ đồ quỹ đạo dao động của điểm chiếu thẳng góc Mặt Trời, vận dụng phương pháp tính giờ khu vực để giải quyết các vấn đề thực tế về chuyển đổi giờ.
• Có thể phân tích và khái quát quy luật thay đổi không gian-thời gian về độ dài ngày đêm và độ cao Mặt Trời vào buổi trưa trên toàn cầu.

Tổng quan: Khóa học này đi sâu vào hai hệ thống động lực chính tạo nên hình dáng bề mặt Trái Đất: lực nội sinh và lực ngoại sinh. Học sinh sẽ xuất phát từ chu trình vật chất của lớp vỏ Trái Đất để hiểu rõ cách cấu trúc địa chất (gấp nếp, đứt gãy) và chuyển động mảng kiến tạo đóng vai trò định hình cục diện địa hình toàn cầu, đồng thời tập trung phân tích tác động tinh vi của dòng chảy nước đối với hình thái bề mặt (địa hình do xói mòn và bồi lắng của sông). Cuối cùng, khóa học kết hợp lý thuyết với thực tiễn, thảo luận sâu sắc ảnh hưởng của địa hình núi và sông đối với bố trí giao thông và phân bố nơi định cư của con người.

Kết quả học tập:

• Có thể phân biệt hình thức và tác động của lực nội sinh và ngoại sinh đối với hình thái bề mặt, đồng thời giải thích quá trình tuần hoàn vật chất của lớp vỏ Trái Đất.
• Xác định chính xác các dạng gấp nếp (đối lưu, nghịch lưu) và đứt gãy, phân tích vai trò của chuyển động mảng kiến tạo trong việc hình thành các dạng địa hình quy mô lớn (dãy núi, rãnh biển, khe nứt).
• Mô tả quá trình biến đổi địa hình sông ngòi (thung lũng, cánh đồng chấn tích, cửa sông), đánh giá ảnh hưởng của địa hình đối với việc lựa chọn tuyến giao thông và vị trí định cư của con người.

Tổng quan: Thiết kế giảng dạy này bao quát toàn bộ hệ thống kiến thức từ các hệ thống thời tiết quy mô nhỏ đến dòng khí quyển quy mô toàn cầu. Trọng tâm thảo luận về sự hình thành và đặc điểm thời tiết của các hệ thống mặt trời, bão xoáy và hệ thống ngược, giải thích mô hình vòng tuần hoàn ba tầng, quy luật di chuyển theo mùa của các vùng áp suất và dải gió, cũng như ảnh hưởng của phân bố đất - biển đến dòng khí quyển. Cuối cùng, thông qua phân tích cách các vùng áp suất và dải gió định hình các kiểu khí hậu chính trên thế giới (như khí hậu rừng mưa nhiệt đới, khí hậu Địa Trung Hải...), làm rõ mối liên hệ nội tại giữa chuyển động khí quyển và cảnh quan tự nhiên.

Kết quả học tập:

• Nhận diện và phân tích hệ thống thời tiết: Có thể phân biệt cấu trúc của các hệ thống lạnh, nóng, áp thấp (bão xoáy) và áp cao (hệ thống ngược), dự báo thay đổi thời tiết trước và sau khi đi qua.
• Xây dựng mô hình vòng tuần hoàn toàn cầu: Nắm vững cơ chế hình thành vòng tuần hoàn ba tầng, xác định chính xác vị trí và quy luật di chuyển theo mùa của bảy vùng áp suất và sáu dải gió trên toàn cầu.
• Giải thích nguyên nhân khí hậu và mối liên hệ với cảnh quan: Có thể giải thích ảnh hưởng của sự khác biệt nhiệt động lực giữa đất và biển đối với hệ thống gió mùa, phân tích cách mà dòng khí quyển quyết định kiểu khí hậu và đặc điểm cảnh quan tự nhiên ở các khu vực nhất định.

Tổng quan: Khóa học này nhằm làm sáng tỏ logic vận hành động lực của hệ thống nước trên Trái Đất, trọng tâm là nghiên cứu mối quan hệ bổ sung phức tạp giữa các nguồn nước trên cạn, mô hình phân bố dòng biển toàn cầu và ảnh hưởng sâu rộng của chúng đến môi trường địa lý. Đồng thời, thông qua góc nhìn tương tác giữa đại dương và khí quyển, phân tích nguyên lý cân bằng nước và tác động của hiện tượng El Niño – La Niña đối với sự mất cân bằng nhiệt – nước toàn cầu.

Kết quả học tập:

• Có thể nhận diện các loại thủy vực trên cạn khác nhau, vận dụng nguyên lý chênh lệch mực nước để phân tích mối quan hệ bổ sung lẫn nhau giữa các nguồn nước.
• Có thể vẽ và khái quát quy luật phân bố dòng biển tầng bề mặt toàn cầu, đánh giá ảnh hưởng của dòng biển đến khí hậu, hàng hải và phân bố vùng đánh cá.
• Áp dụng nguyên lý cân bằng nước để giải quyết các vấn đề địa lý thực tế, đồng thời giải thích cơ chế hình thành hiện tượng El Niño – La Niña và ảnh hưởng bất thường của chúng đến khí hậu.

Tổng quan: Bài học này tập trung vào hai thuộc tính cốt lõi của môi trường địa lý tự nhiên: toàn vẹn và khác biệt. Trước hết, tìm hiểu cách các yếu tố môi trường tự nhiên (khí hậu, thủy văn, địa hình, sinh vật, đất) phối hợp cùng nhau trong quá trình tiến hóa thống nhất để tạo thành một hệ thống hữu cơ, đồng thời phân tích phản ứng dây chuyền xảy ra trong toàn bộ hệ thống khi một yếu tố bị ảnh hưởng bởi hoạt động con người (như khai thác rừng, xây đập); tiếp theo, nghiên cứu cơ sở hình thành sự khác biệt lãnh thổ, nhấn mạnh vào quy luật phân bố theo chiều ngang trên đất liền (tính chất địa đới và kinh đới) cũng như quy luật phân bố theo chiều dọc trên núi.

Kết quả học tập:

• Có thể liên hệ với ví dụ cụ thể (như quá trình tiến hóa hồ, loài antelope Tây Tạng ở Kekexili) để minh họa quá trình tiến hóa thống nhất của các yếu tố môi trường tự nhiên và biểu hiện của tính toàn vẹn.
• Vận dụng nguyên lý toàn vẹn để đánh giá tác động và phản ứng của môi trường tự nhiên trước các hoạt động của con người (như khai thác rừng, xây đập).
• Ghi nhớ và hiểu rõ cơ sở hình thành sự khác biệt lãnh thổ, khái quát đặc điểm của quy luật phân bố lãnh thổ theo chiều ngang trên đất liền (từ xích đạo đến hai cực, từ ven biển vào sâu trong đất liền).